Leyla Varlık Şentürk, resim sanatı üzerine yaptığı akademik çalışmalar ve sanat eleştirisi alanındaki araştırmalarıyla tanınan bir akademisyen ve yazardır. Sanat eğitimini Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Resim Bölümü’nde, Adnan Çoker Atölyesi’nde alan Şentürk, yüksek lisansını aynı üniversitede, sanatta yeterlik eğitimini ise Anadolu Üniversitesi’nde tamamlamıştır.

Şentürk’ün Analitik Resim Çözümlemeleri adlı kitabı, resim sanatını biçimsel ve yapısal özellikleri üzerinden inceleyen kapsamlı bir çalışmadır. Kitapta sanat eserleri yalnızca konu ve anlam bakımından değil; kompozisyon, çizgi, renk, ışık, biçim ve mekân gibi plastik unsurların birbiriyle ilişkisi üzerinden de değerlendirilir. Şentürk, biçimsel çözümlemelerin yanı sıra eserlerin ortaya çıktığı tarihsel, toplumsal ve kültürel koşulları da dikkate alır.

Kitap, Ön Rönesans’tan Neoklasizme kadar uzanan sanat dönemlerini kronolojik bir sırayla inceler. Rönesans, Maniyerizm, Barok ve Rokoko gibi dönemlerin yanı sıra Flaman ve Venedik okulları gibi bölgesel sanat anlayışlarına da yer verir. Özellikle Barok dönemi, İtalya, İspanya, Kuzey Avrupa ve Fransa’daki sanatsal üretimler üzerinden ayrı ayrı değerlendirilir. Bu yaklaşım, farklı dönem ve bölgelerin biçimsel özelliklerini karşılaştırmayı kolaylaştırır.Sanatçı biyografileri, görseller, kaynakça ve dizinle desteklenen Analitik Resim Çözümlemeleri, resim sanatını yalnızca görünen üzerinden değil, eseri oluşturan biçimsel ilişkiler ve tarihsel bağlam üzerinden anlamak isteyen okurlar için önemli bir başvuru kaynağıdır. Kitabın resim çözümleme yöntemini daha yakından tanımak için şimdi eserde yer alan bir inceleme örneğine göz atalım.

El Greco “Beşinci Mührün Açılması”

El Grec’nun “Beşinci Mührün Açılmasi” adlı yapıtı, New York Metropolitan Müzesinde sergilenmektedir. Dini bir hikâyenin anlatıldığı resimde sanatçı, kadrajın sınırlarına dayanan yakın plan kapalı kompozisyon düzenini kullanıyor. Konu, sanatçının dış dünyanın gerçeklerinden öte iç dünyasının gerçeklerini ön plana çıkartan anlatımcı tavrı ve kendine özgü yorumuyla özgün bir ifade kazanmış. Figürlerdeki biçim bozmalar, atmosferik etkiler ve ifadeyi güçlendirmek üzere bir araç olarak kullanılan ışık etkileri, dini duyguları yücelterek resme mistik bir görünüm veriyor.

Kompozisyondaki ana yönü belirleyen dikey hareket, sol kenarda yer alan mavi giysili figürle verilirken diğer figürler ana yöne paralel konumda yerleştirilmiş. Sol kenarda bulunan figürün göğüs altından sağ kenara uzanan yatay yönle arka plandaki figürler gruplanıyor. Sol alt köşeden sağ kenara ve sol üst köşeden yine sağ kenara doğru devam eden diyagonal yönler, figür grubunu mekândan ayırarak daha kolay algılanmasını sağlıyor. Sağ alt kenardan sol üst köşeye ve sol kenar ortadan üst kenar ortaya doğru devam eden ters açılı diyagonal iki yön, yatay iki plana ayrılmış izlenimi veren kompozisyonda alt plan ile üst plan arasında bağlayıcı bir rol üstleniyor. Sol kenarda bulunan mavili figür, boyut zıtlığı ve rengiyle diğer figürlerden ayrılarak kompozisyondaki ağırlığı sol yarıya çekiyor. Ancak aynı figür, duruşu ve sağ yöne doğru hamle yapan pozuyla izleyicinin bakışlarını tekrar sağ yarıya yönlendiriyor. Ayrıca orta planda yer alan kırmızı ve sarı alanlar, bağlayıcı eleman görevini üstlenip, sol kenardan sağa doğru yönelen figürleri işaret ederek asimetrik dengenin kurulmasında yardımcı oluyor. Değeri yüksek sarı, kırmızı, mavi ve yeşil tonlar, genele hakim olan nötr tonları dengeliyor. Konunun anlatımını güçlendiren nötr tonlar, figürlerin kendi içinden yansıyan idealize ışıkla güçlendirilmiş. Yerçekimi etkisinin hissedilmediği resmin mekånı, sadece gökyüzü ve yeryüzü izlenimi veren ipuçlarına sahip. Resmin konusu, mistik atmosferi, renk-içerik ve biçim-içerik ilişkileri izleyicide duyguları harekete geçiren bir güç oluşturuyor. Açık formlar ve figürler duruşlarıyla kompozisyona hareket algısı kazandırıyor. Figürlerin kendisinin ışık kaynağı olarak seçildiği idealize ışık, armoni tercihi, atmosferik etkiler, alttan ve üstten bakış açısını kullandığı perspektif, figürlerde görülen biçim bozmalar ve psikolojik anlatım sanatçının özgün tavrını açıklamaktadır (Resim 32).

Şentürk, L. V. (2012). Analitik resim çözümlemeleri: Cimabue’dan Ingres’a resimde plastik çözümlemeler. Ayrıntı Yayınları.