1920 baharında Kadıköy’de bir gece, on yedi yaşında bir genç kız sahneye çıktı. Bunu yaptığı için polisten kaçmak zorunda kaldı, işini kaybetti, hayatının geri kalanını bedel ödeyerek yaşadı. Ama o gece Türk tiyatrosunun yönü değişti.
Kadıköy’ün İlk Perdesi
Hikâye bir tiyatro binasıyla başlıyor. 1873’te Rum cemaati Bahariye’deki bir arsada tiyatro salonu yaptırdı. Cemaat ona Theatron Halkidonas diyordu, yani Kadıköy’ün antik adı Khalkedon’dan gelen bir isim. Bizim dilimizde ise Apollon Tiyatrosu olarak kaldı. Henüz sinemalar, operalar, balolar yoktu, Kadıköy’ün kültür hayatı bu sahnenin ışıklarıyla başlıyordu.
Hikâyenin kahramanı Kadıköy’de doğmuştu. Afife, ailesinin tüm itirazlarına rağmen tiyatrocu olmayı hayal etti. O yıllarda Müslüman kadınların sahneye çıkması yasaktı. Yine de 10 Kasım 1918’de Behire, Memduha, Beyza, Refika ve Afife Darülbedayi’nin stajyer kadrosuna alındı. Bu beş kadın yalnızca kadın seyircinin izleyeceği oyunlar için alınmıştı ve üçü kısa sürede kursu bıraktı. Refika suflör oldu, Afife ise provalara devam etti. Bir yıldan uzun süre bütün provalara katıldı, ama bir türlü sahneye çıkamadı.
1902 yılında İstanbul Kadıköy’de doğmuş, 24 Temmuz 1941’de İstanbul Bakırköy’de hayatını kaybetmiştir.
Sahnenin Kapısı
Fırsat beklenmedik bir yerden geldi. Hüseyin Suat’ın “Yamalar” oyununda rol alan Eliza Binemeciyan Paris’e gidince, 1920’de yerine Afife çıktı. Henüz 17 yaşındaydı ve “Jale” takma adıyla sahnede Emel’i oynadı. Oyunun yazarı Hüseyin Suat, ilk gece alnından öpüp sahneye kendini adayacak birinin gerektiğini söylemiş.
Afife o geceyi yıllar sonra “hayatımda mesut olduğum ilk gece” diye anlatacaktı.
Mutluluk kısa sürdü. Ertesi hafta başka bir oyunda sahneye çıktığında Müslüman olduğu ihbar edildi, polis onu tutuklamak istedi ancak bir arkadaşının yardımıyla kaçıp bir süre ortalıkta görünmedi.
Perde İniyor
1921’de Müslüman kadınların kesinlikle sahneye çıkamayacağını belirten bir bildiri yayımlandı ve Afife tiyatronun kadrosundan çıkarıldı. Cumhuriyet’in ilanıyla yasal engeller kalktığında ise artık geç kalınmıştı. Sağlığı bozulan Jale tiyatroyu bırakmak zorunda kaldı. Son yıllarını Bakırköy Akıl ve Sinir Hastanesi’nde geçirdi ve 24 Temmuz 1941’de 39 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesini dört kişi kaldırdı.
Apollon’dan Rexx’e
Sahnenin kendisi de zamanla değişti. Apollon, 1932’de Hale Sineması olarak devam etti. Sonra mimar Maruf Önal’ın tasarladığı Reks Sineması geldi; ilk gösterilen film “Aşkın Günahı” oldu. Adı 1995’te Rexx’e dönüştü. Bu isim, işletmecinin Paris’te görüp çok etkilendiği Grand Rex sinemasından geliyordu. Anadolu yakası için Rexx, Beyoğlu için Yapı Kredi binasının taşıdığı anlamı taşıyordu.
Bugün o köşede Rexx yok. Bir zamanlar bahçesinde duran Afife Jale heykeli de zarar görmesin diye depoya kaldırıldı.
1960’ların başında yıkılıp yeniden yapıldı ve Reks Sineması olarak tekrar hayatımıza girdi.
2000’lerde ismi çağa ayak uydurdu (!) Rexx oldu.
Onca değişimin ardından kısa bir süre önce tamamen yıkıldı ve böylece Kadıköy’ün bir değeri daha anılara karıştı! (Instagram: @kadikoyansiklopedisi)
Afife’nin İzi
Ama Afife unutulmadı. Yapı Kredi 1997’den beri her yıl Afife Tiyatro Ödülleri veriyor; hayatı bir tiyatro oyununa ve filme konu oldu, adına bir bale süiti bestelendi. Bahariye’den bir sonraki geçişinizde o köşede durup düşünün. 1920 baharında burada, takma bir isimle sahneye çıkan genç bir kız vardı. Ardından gelen bütün kadın oyuncuların önündeki kapıyı o araladı.
Perdeler Hâlâ Açık
Apollon’un sahnesi kapandı, ama Kadıköy’ün sahne hafızası bütünüyle silinmedi. İki durak hâlâ ayakta, ikisi de Apollon’un başlattığı hikâyeyi bambaşka dillerde sürdürüyor.
Süreyya Operası, Bahariye’nin öbür ucunda, 1927’den beri duruyor. Anadolu yakasının ilk müzikli tiyatro binası olarak kuruldu. Sahnesi yıllarca tamamlanamadığı için uzun süre hiç opera sahnelenmedi; bina sinema, balo salonu ve düğün mekânı olarak yaşadı. Sonunda 80 yıl sonra, 2007’de Ahmed Adnan Saygun’un Yunus Emre Oratoryosu’yla yeniden açıldı ve kurucusunun gerçek bir opera binası hayali gerçek oldu. Bugün yıl boyunca opera, bale, senfonik müzik ve resitallere ev sahipliği yapıyor.
Kadıköy Sineması ise perdeyi gündelik hayata taşıyor. Kapısı sokağa açılan, tökezlerseniz perdeye kadar yuvarlanabileceğiniz bir salon bu. Bağımsız filmlerden festivallere, konserden stand-up’a uzanan programıyla Kadıköy’ün en canlı kültür duraklarından biri.
Bu üç mekân aslında tek bir hikâyenin üç perdesi gibi: Apollon’da bir kadın cesaretiyle sahneye çıktı, Süreyya’da bir paşanın operası seksen yıl bekledi, Kadıköy Sineması’nda ise perde bugün hâlâ her akşam yanıyor. Biri kayboldu, ikisi direniyor.
Bir sonraki Kadıköy akşamınızda bir bilet alın. Bir akşam Süreyya’da bir konser, bir akşam Kadıköy Sineması’nda bir film. Bazen bir şehrin hafızasını yaşatmanın en güzel yolu, o perdenin önüne oturmak olabilir.
Kadıköy Sineması’nda Yaklaşan Gösterimler (Kasım-Aralık 2026 Programı)
- 1-5 Kasım: En Sevdiğim ve Her Şey Ortada
- 2-5 Kasım: Aşk ve Yaşam ve Primetime
- 3 Kasım: The Doors
- 4 Kasım: Bir Ayrılık; ayrıca İlker Gümüşoluk’un tek kişilik gösterisi
- 5 Kasım: Amatör (1979)
- 7 Kasım: Cléo Beşten Yediye (özel gösterim)
- 7-12 Kasım: Vahşi At Dokuz
- 18-19 Kasım: Melikşah Altuntaş stand-up: “Bunu Kendime Neden Yapıyorum?”
- 20 Kasım: Gel ve Gör (özel gösterim)
- 21 Kasım: Mehmet Sindel ile “Piano Teacher”
- 11-13 Aralık: Dekalog
Kadıköy Sineması: https://maps.app.goo.gl/h1VmyNCYC4j3gbdm6
Süreyya Operası’nda Yaklaşan Gösterimler (Kasım-Aralık 2026 Programı)
Opera, bale ve modern dans
- Pinokyo (modern dans): 13 ve 20 Kasım, 4, 8, 11 ve 14 Aralık
- Momentum (bale): 24, 27 ve 29 Kasım, 1 Aralık
- Deliriyum (modern dans): 21 ve 25 Aralık
- Tehlikeli Oyun / Deli Dumrul (opera): 22 ve 28 Aralık,
- Fındıkkıran, Çaykovski (bale): 26 Aralık ve 30 Aralık
Süreyya Operası: https://maps.app.goo.gl/YhzULqjdG2X5or4DA
Ayrıca sezon boyunca Zorlu PSM Turkcell Sahnesinde oynanacak olan “Afife” tiyatrosuna da göz atabilirsiniz.
“Kuşaklar boyunca tüm tiyatroculara ve cesur kadınlara ilham olmuş, bir deniz feneri gibi karanlık zamanlarda yol göstermiş bir ışık, bir simgedir Afife. Sahnede olmayı bütün mevcudiyetiyle arzulayan Afife’nin, kadının sahneye çıkmasına, göz önünde olmasına, yasak koyan düzene başkaldırısının çağdaş bir yorumudur. İşgal altında İstanbul’da cephesini perdesi bellemiş çok kültürlü bir tiyatro kumpanyasının sahne arkası…”
Kaynakça
- https://tr.wikipedia.org/wiki/Rexx_Sinemas%C4%B1
- https://www.dailysabah.com/arts/cinema/two-landmark-istanbul-movie-theaters-end-operations-amid-covid-19-measures/amp
- https://www.gazetebirlik.com/kultur-sanat/ilk-musluman-kadin-tiyatro-sanatcisi-afife-jale-olum-yil-donumunde-aniliyor/297141
- https://bianet.org/haber/bir-ilk-kadin-afife-jale-11617
- https://www.haberturk.com/tiyatro-askina-hayatini-kaybetti-3018006
- https://t24.com.tr/kultur-sanat/tiyatronun-kadin-oncusu-afife-jale,831717?_t=1793558966665
- https://haber.sol.org.tr/haber/rexxi-arkamizda-birakirsak-hafizamiz-hangi-yonde-kalacak-395042
- https://tripomatic.com/fr/places/tiwvBIKZZrSLqwAe
- https://sureyyaoperasi.kadikoy.bel.tr/tr/programlar
- https://biletinial.com/tr-tr/mekan/kadikoy-sinemasi
Fotoğraflar
- https://www.instagram.com/p/Da5_AqhObgM
- https://www.instagram.com/p/DFBLRHVCh1F
- https://tr.wikipedia.org/wiki/Afife_Jale#/media/Dosya:Afife-Jale-1jpg.jpg
- https://biletinial.com/tr-tr/mekan/Kad%C4%B1k%C3%B6y%20Belediyesi%20S%C3%BCreyya%20Operas%C4%B1
- https://www.gazetekadikoy.com.tr/kultur-sanat/kadikoy-sinemasinda-iki-ozel-gosterim
- https://pin.it/1dY9FglSJ
- https://www.instagram.com/p/DKt9SFcibKs/?img_index=2
- https://www.gazetekadikoy.com.tr/gundem/rexx-sinemasi-veda-ediyor-bina-yikilip-yeniden-yapilacak
- https://www.zorlupsm.com/etkinlikler/afife
- https://pin.it/3j2s71UCZ
Share this content:
Yorum gönder