GÖZLÜĞÜ TAK, GERÇEĞE BAK
Slavoj Žižek, John Carpenter’ın They Live filmi ve ideolojinin görünmez yüzü üzerine
Bir çift güneş gözlüğü, sıradan bir reklam panosunu bir anda itaat emrine dönüştürebilir mi? John Carpenter’ın 1988 tarihli They Live filmi, tam da bu basit ama sarsıcı fikirden hareket eder. Filmin kahramanı John Nada, taktığı gözlüklerle gündelik hayatın parlak yüzeyinin ardında saklanan mesajları görmeye başlar: “İtaat et”, “Tüket”, “Düşünme”. Slavoj Žižek’in filme dönmesi ise bu sinemasal buluşu bir bilimkurgu numarasından çıkarıp ideoloji üzerine felsefi bir soruya dönüştürür.

GÖRÜNTÜNÜN ARKASINDAKİ EMİR
Carpenter’ın filminde gözlük, yalnızca gizlenmiş uzaylıları açığa çıkaran fantastik bir araç değildir. Reklamların, televizyon yayınlarının ve gündelik nesnelerin üzerine yerleşmiş görünmez komutları okunur hâle getirir. Renkli ve çekici yüzeylerin altında tekdüze bir dil vardır: tüket, uyum sağla, sorgulama. Film, 1980’ler Amerika’sının tüketim kültürüne ve medya düzenine yönelttiği eleştiriyi, bilimkurgu ve aksiyon kalıplarının içinden kurar. Ozan Özpay’ın film üzerine incelemesi de yapımın reklam, medya ve propaganda dilini ters yüz ederek dönemin kapitalist düzenini hedef aldığını vurgular (Özpay, 2016).

Bu noktada gözlüğün işlevi önem kazanır. Normalde gözlük, görüşümüzü düzeltmek ya da netleştirmek için kullandığımız bir araçtır. They Live’de ise görme eyleminin kendisi sorgulanır: Çıplak gözle gördüğümüz dünya gerçekten çıplak mıdır? Yoksa bize doğal, olağan ve tartışmasız görünen düzen, belirli bir bakış biçimi tarafından mı kurulmuştur?
ŽİŽEK: İDEOLOJİDEN ÇIKMAK NEDEN KOLAY DEĞİL?
Žižek, Sophie Fiennes’in yönettiği The Pervert’s Guide to Ideology (2012) belgeselinde They Live’in gözlüklerini ideoloji eleştirisinin güçlü bir imgesi olarak kullanır. İlk bakışta ideoloji, gerçeği çarpıtan bir gözlük gibi düşünülebilir: Gözlüğü çıkarırsak dünyanın kendisini göreceğimizi varsayarız. Žižek bu rahat açıklamayı tersine çevirir. Ona göre ideoloji, dışarıdan üzerimize geçirilmiş bir perde değildir; toplumsal dünyayı kendiliğinden algılama ve onun içinde yaşama biçimimize yerleşmiştir. Bu nedenle ideolojiden çıkmak, yalnızca yanlış bir fikri terk etmek kadar basit değildir. Alıştığımız anlam düzeninin, arzularımızın ve gündelik kabullerimizin de sorgulanmasını gerektirir (Fiennes, 2012).

Žižek’in yaklaşımında asıl rahatsız edici olan, insanın ideolojiyi yalnızca bir başkasının dayatması olarak yaşamamasıdır. Kişi, içinde bulunduğu düzenin sunduğu anlamlardan ve vaatlerden haz da alabilir. Bu yüzden gözlüğü takmak, yalnızca saklı bir bilgiyi öğrenmek değildir; insanın kendi konforunu, inançlarını ve dünyayla kurduğu ilişkiyi de riske atmasıdır. Filmde Nada’nın arkadaşı Frank’i gözlüğü takmaya zorladığı uzun kavga sahnesi bu gerilimi görünür kılar: Gerçeği göstermek isteyen kişi ile gördüğü dünyayı kaybetmek istemeyen kişi karşı karşıya gelir.
GÖZLÜK GERÇEĞİ Mİ GÖSTERİR, YENİ BİR ÇERÇEVE Mİ KURAR?
Yine de filmi Žižek’in düşüncesiyle birlikte okurken bir ayrımı korumak gerekir. Gözlüklerin gösterdiği şey, tartışmasız ve aracısız bir hakikat olarak alınmamalıdır. Film, ideolojik düzenin gizli komutlarını görünür kılan bir anlatı kurar; Žižek ise bu anlatının kolay bir “gözlüğü çıkar ve özgürleş” formülüne indirgenmesine itiraz eder. Çünkü insanın doğal bakışı da zaten toplumsal anlamlarla biçimlenmiştir. Mesele, bütün çerçevelerden kurtulup tarafsız bir noktaya ulaşmak değil; hangi çerçeve içinde gördüğümüzü, bu çerçevenin kime ve neye hizmet ettiğini sorgulamaktır.

https://zeitgeistfilms.com/film/pervertsguidetoideology
Bu nedenle They Live’in gözlüğü bugün de etkisini korur. Reklam panolarının yerini ekranlar, televizyon yayınlarının yerini akışlar ve kişiye özel öneriler almış olabilir; fakat görünürlük ile yönlendirme arasındaki ilişki ortadan kalkmış değildir. Gözlük artık yalnızca bir bilimkurgu nesnesi değil, bakışımızın nasıl kurulduğunu düşünmeye çağıran bir imgedir. Belki de asıl soru şudur: Gözlüğü taktığımızda gerçekten uyanıyor muyuz, yoksa yalnızca başka bir bakış düzenine mi geçiyoruz?
KAYNAKÇA
Fiennes, S. (Yönetmen). (2012). The Pervert’s Guide to Ideology [Belgesel film].
Özpay, O. (2016). “They Live” filmi üzerine: Antikapitalist bir çözümleme. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 40(1), 371–376. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224680
Žižek, S. (2002). İdeolojinin yüce nesnesi (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları. (İlk basım 1989). https://www.metiskitap.com/Catalog/Book/4515
FİLM KÜNYESİ
Film: They Live (Onlar Yaşıyor)
Yönetmen: John Carpenter
Yıl: 1988
Ülke: ABD
Süre: 94 dakika
Tür: Bilimkurgu, gerilim, aksiyon
Senaryo: John Carpenter
Başlıca oyuncular: Roddy Piper, Keith David, Meg Foster
Share this content:



Yorum gönder