Auguste Rodin “Gördüğünü çiziyordu, çizdiğini görmüyordu”

Auguste Rodin, heykel çalışmalarıyla tanınan bir sanatçı olmasının yanı sıra, insan bedenini ve hareketini ele alış biçimiyle dikkat çeken kapsamlı bir desen üretimine de sahiptir. Sanatçının özellikle 1890’lı yılların ortalarından itibaren yoğunlaşan çizim pratiği, insan bedenini ele alış biçimi bakımından dikkat çekici bir değişime işaret eder. Akademik sanatın alışılmış pozlarından uzaklaşan Rodin, canlı modellerin doğal hareketlerini gözlemlemeye yönelir. Onun için önemli olan, bedenin belirli bir pozunu kusursuz biçimde kâğıda aktarmaktan çok, hareketin kendisini ve o ana özgü bedensel ifadeyi yakalamaktır.

Rodin’in bu dönemden itibaren geliştirdiği çalışma biçiminde dikkat çeken özelliklerden biri, modelin hareketlerini gözleriyle takip ederken kâğıda veya eline bakmadan çizim yapmasıdır. Sanatçı, kalemini modelin hareketleriyle eş zamanlı olarak kâğıt üzerinde hareket ettirir. Böylece dikkatini çizginin teknik doğruluğuna değil, bedenin o anki hareketine yöneltir. Musée Rodin’in Rodin. Les figures d’Eros başlıklı sergi metninde de sanatçının spontane hareketleri yakalamak için modelden gözlerini ayırmadan çizim yaptığı belirtilir.

Gözlemden Çizgiye: Rodin’in Çalışma Yöntemi

John Tchalenko ve R. Chris Miall’ın 2019 yılında Leonardo dergisinde yayımlanan Auguste Rodin Draws Blind: An Art and Psychology Study başlıklı araştırması, sanatçının bu yöntemini göz-el koordinasyonu açısından inceler. Araştırmacılara göre Rodin, modellerinden doğal ve enerjik hareketler yapmalarını ister; ardından bu hareketleri yüksek bir hızla, eline ve kâğıda bakmadan çizer. Çizimlerinde zaman zaman anatomik oranların bozulmasına ve çizgilerin beklenmedik biçimde yer değiştirmesine rağmen bedenin genel hareketi ve çizginin akışı korunur. Araştırmacılar, sanatçının bu başarısını uzun yıllar içinde geliştirdiği gözlem ve çizim becerisiyle ilişkilendirir.

Rodin’in kendi çalışma yöntemini açıklarken kullandığı şu sözler de bu yaklaşımı anlamak açısından önemlidir:

« Je sais pourquoi mes dessins ont cette intensité. C’est que je n’interviens pas. Entre la nature et le papier, j’ai supprimé le talent. Je ne raisonne pas. Je me laisse faire… »

Türkçe çevirisi: “Desenlerimin neden bu kadar yoğun olduğunu biliyorum. Çünkü müdahale etmiyorum. Doğa ile kâğıt arasından yeteneği çıkardım. Mantık yürütmüyorum. Kendimi akışa bırakıyorum…”

(Jeanès, 1934, aktaran Tchalenko & Miall, 2019, s. 14)

Sanatçı çizim sırasında bilinçli teknik müdahalelerden uzaklaşma anlayışını yansıtır. Burada müdahalesizlik, çizginin tamamen kontrolsüz olması anlamına gelmez; aksine sanatçının gözlemlediği hareketi kesintiye uğratmadan kâğıda aktarmaya çalışmasını ifade eder.

Desenden Heykele: Bedenin Hareketini Biçimlendirmek

Rodin’in çizim pratiğini heykel çalışmalarından tamamen bağımsız değerlendirmek mümkün olmasa da bu iki üretim alanı arasındaki ilişkiyi doğru kurmak gerekir. Özellikle Cehennem Kapısı (La Porte de l’Enfer) projesiyle birlikte canlı modelden çalışma ve bedenin hareketini gözlemleme, sanatçının üretiminde önemli bir yer edinmiştir. Tchalenko ve Miall, Rodin’in heykel çalışmalarında geliştirdiği doğrudan gözlem ve biçimlendirme anlayışının, daha sonra çizim pratiğinde de etkili olduğunu belirtir.

Rodin’in Çizim Yöntemine Bilimsel Bir Bakış: Öğrencilerle Yapılan Deney

John Tchalenko ve R. Chris Miall’ın 2019 yılında Leonardo dergisinde yayımlanan araştırması, Rodin’in çizim yöntemini görsel algı ve el hareketleri arasındaki ilişki üzerinden incelemektedir. Araştırmacılar, sanatçının desenlerinde karşılaşılan biçim ve yerleştirme özelliklerini daha iyi anlayabilmek amacıyla sanat öğrencileriyle bir deney gerçekleştirmiştir.

Londra Sanat Üniversitesi Camberwell Sanat Koleji’nde öğrenim gören yedi ikinci sınıf öğrencisinin katıldığı deneyde, katılımcılardan kendilerine gösterilen karmaşık çizgi örneklerini farklı koşullarda kopyalamaları istenmiştir. Öğrencilerin göz hareketleri özel bir takip cihazıyla kaydedilmiş, bazı denemelerde ise çizim yaptıkları ellerini ve kâğıdı görmeleri engellenmiştir. Böylece araştırmacılar, görsel geri bildirimin ortadan kalkmasının çizim üzerindeki etkilerini incelemiştir.

Deney sonucunda öğrencilerin, gördükleri çizgilerin biçimini büyük ölçüde koruyabildikleri; ancak çizimin büyüklüğünü ve yönünü aynı doğrulukla aktaramadıkları görülmüştür. Bakmadan çizim yapılan koşulda elde edilen ortalama hata oranları şöyledir:

Kaynak: Tchalenko ve Miall (2019). Bakmadan çizim koşulundaki ortalama hata oranları.

Bu sonuçlar, öğrencilerin çizginin genel biçimini takip etmekte başarılı olduklarını, ancak çizimi kâğıt üzerinde doğru büyüklükte ve yönde konumlandırmakta zorlandıklarını göstermektedir. Özellikle ölçek hatasının diğer hata türlerine kıyasla daha yüksek olması dikkat çekicidir. Başka bir ifadeyle öğrenciler çizginin nasıl ilerlediğini doğru aktarabilmiş, ancak çizimin boyutlarını aynı doğrulukla koruyamamıştır.

Araştırmacılar bu bulguları Rodin’in desenleriyle karşılaştırdıklarında önemli bir farklılık gözlemlemiştir. Öğrencilerin çizimlerinde belirginleşen ölçek ve yerleştirme sorunları, Rodin’in çalışmalarında aynı düzeyde görülmemektedir. Araştırmacılara göre sanatçının uzun yıllar boyunca geliştirdiği çizim pratiği ve kendine özgü çalışma stratejisi bu farklılığı açıklamaya yardımcı olabilir. Böylece araştırma, Rodin’in desenlerindeki hareket duygusunun yalnızca sanatsal bir sezgiyle değil, gelişmiş bir görsel-motor koordinasyonla da ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır.

Kaynakça

• Jeanès, J. E. S. (1934). D’après nature: Souvenirs et portraits.
• Marx, R. (1897). Cartons d’artistes: Auguste Rodin. L’Image, 10, 293–299.
• Musée Rodin. (t.y.-a). Dessins. https://www.musee-rodin.fr/recherche/fonds-patrimoniaux-et-documentaires-du-musee/collections-oeuvres-du-musee/dessins
• Musée Rodin. (t.y.-b). Le corps. https://www.musee-rodin.fr/ressources/processus-de-creation/corps
• Musée Rodin. (t.y.-c). Rodin. Les figures d’Eros: Dessins et aquarelles érotiques 1890–1917. https://www.musee-rodin.fr/musee/expositions/rodin-figures-deros
• Tchalenko, J., & Miall, R. C. (2019). Auguste Rodin draws blind: An art and psychology study. Leonardo, 52(5), 483–491. https://doi.org/10.1162/LEON_a_01553