Selçuk Baran, İnsanın İçinde Kalanlar
Selçuk Baran, duygularıyla yaşayan, tutkularıyla yaşamını şekillendiren bir yazardır. Babasının edebiyat ve felsefeye olan düşkünlüğü edebi hayatında Baran’ı etkisi altına almış, annesinin teşviği ile de Halide Edip, Reşat Nuri gibi isimlerle tanışmıştır. Yazmaya on beş yaşında günlük tutarak başlayan Baran’ın yazma merakı hayatı boyunca devam etmiştir. Ulaşılabilen en eski günlüğünün son sayfalarında “6 Mart 89” tarihi yazılıdır. Günlük onun için yazarlığa geçiş basamağıdır.
Edebî Kişiliği ve Anlatım Özellikleri
Selçuk Baran’ın edebî dünyasının merkezinde yalnızlık, umutsuzluk, kaçış, çaresizlik ve hayal kırıklığı gibi duygularla mücadele eden bireyler yer alır. İlk öykülerinden itibaren simgesel bir anlatım benimseyen yazar, karakterlerinin dış dünyada yaşadıkları olaylardan çok, bu olayların iç dünyalarında yarattığı etkiler üzerinde durmuştur. İnsanların dile getiremedikleri düşünceleri, bastırılmış duyguları, içsel çatışmaları ve yaşam karşısında giderek derinleşen ruhsal yorgunlukları eserlerinin temel unsurlarını oluşturmuştur.
Baran, kısa, duru ve süssüz bir anlatımı tercih eder. Dilindeki sadeliğe rağmen öykülerinde güçlü bir atmosfer oluşturmayı başarır. Gündelik yaşamın sıradan ayrıntıları, karakterlerin ruhsal durumlarını yansıtan simgesel unsurlara dönüşür. Bu yönüyle yazarın anlatımında sessizlik, bekleyiş, uzaklaşma ve içe kapanma gibi durumlar önemli bir yer tutar. Karakterlerin çoğu zaman açıkça ifade edemedikleri duygular, anlatının atmosferi ve ayrıntılar aracılığıyla okuyucuya aktarılır.
Yazarın eserlerinde yalnızca bireysel sorunlar değil, toplumsal değişimin insan yaşamında meydana getirdiği dönüşümler de ele alınır. Özellikle taşradan kente yönelen hızlı göçün yarattığı toplumsal değişim, kent yaşamında kendisine yer edinmeye çalışan sıradan insanların mücadeleleri üzerinden anlatılır. Baran, kent yaşamının zengin ve ayrıcalıklı kesimlerinden ziyade toplumsal dönüşüm karşısında tutunmaya çalışan, yaşam koşulları nedeniyle yıpranan ve çoğu zaman görünmez hâle gelen insanlara odaklanır. Küçük insanın gündelik yaşam içerisindeki trajedisini merkeze alan öykülerinde Sait Faik Abasıyanık’ın izleri görülür.
Öykülerinde Kadın, Yalnızlık ve Hayal Kırıklığı
Selçuk Baran’ın öykücülüğünde kadın karakterler önemli bir yere sahiptir. Özellikle Haziran ve Anaların Hakkı adlı öykü kitaplarında kadınların yaşam deneyimleri, karşılanmamış beklentileri, hayal kırıklıkları ve aile içerisindeki mücadeleleri ön plana çıkar. Yazar, kadın karakterlerin gündelik yaşam içerisinde karşılaştıkları güçlükleri yalnızca toplumsal ilişkiler üzerinden değil, bu ilişkilerin bireyin iç dünyasında yarattığı etkiler üzerinden de ele alır.
Bu eserlerde durağan, melankolik ve zaman zaman karamsar bir atmosfer hâkimdir. Karakterler yaşadıkları sorunlar karşısında çoğu zaman sitem etmek yerine suskunluğu tercih eder. Diyalogların sıkça kullanıldığı öykülerde kasaba ve kent yaşamının yorgun, umutsuz ve hayata tutunmaya çalışan insanları anlatılır. Özellikle Anaların Hakkı adlı kitapta farklı yaş gruplarından kadınların yaşam mücadeleleri dikkat çeker. Evlilik, karı-koca ilişkileri, aile yaşantısı ve toplumsal beklentiler çerçevesinde gelişen olaylar, bireyin mevcut düzeni değiştirememe korkusunu ve beklentileriyle gerçek yaşam arasındaki çatışmayı ortaya koymaktadır.
Baran’ın kadın karakterleri, çoğu zaman kendi yaşamları üzerinde yeterince söz sahibi olamayan, duygularını ve isteklerini geri plana itmek zorunda kalan bireylerdir. Bu karakterlerin yaşadıkları hayal kırıklıkları, yalnızlıkları ve içsel çatışmaları, yazarın kadınların toplumsal yaşam içerisindeki konumuna yönelik duyarlılığını gösterir. Kadınların sessizlikleri, kimi zaman içinde bulundukları koşullara karşı geliştirdikleri bir kabulleniş, kimi zaman da dile getirilemeyen bir içsel mücadelenin ifadesi hâline gelir.
Bu açıdan Baran’ın öykülerinde kadın, yalnızca anlatının merkezindeki bir karakter değil; aynı zamanda toplumsal beklentiler, aile ilişkileri ve bireysel özgürlük arasındaki çatışmayı görünür kılan önemli bir figürdür.
“Ama aslında neyim, kimim ben? Önce annemin, babamın kızıydım; sonra birtakım erkeklerin kadını oldum. Yanlış anlama lütfen, özgürlük, bağımsızlık peşinde değilim. Bu sözcükler öyle çok kullanıldı ki, tiksindim artık. İstediğim yalnızca kendimi tanımak, yüzüme bir başkasının (bir erkeğin) tuttuğu ayna olmadan..” ‘Selçuk Baran, Bozkır Çiçekleri‘
Romanlarında Bireysel Çatışma ve Toplumsal Yabancılaşma
Selçuk Baran’ın romanlarında da öykülerinde olduğu gibi yalnızlık, iç sıkıntısı, çaresizlik, yabancılaşma ve yaşam mücadelesi temel izlekler olarak karşımıza çıkar.
Günlük biçiminde kurgulanan ilk romanı Bir Solgun Adam, bankacılıktan emekli Mehmet Taşçı’nın ailesinden uzakta, bir çatı katında sürdürdüğü yalnız ve karamsar yaşamı konu edinir. Roman boyunca karakterin geçmişi, gündelik yaşamı ve kendi iç dünyasında yaşadığı çatışmalar üzerinden bireysel yalnızlık ve hayata karşı duyulan yabancılaşma işlenir. Mehmet Taşçı’nın yaşamı, insanın kendi çevresinden ve geçmişinden giderek uzaklaşmasının yarattığı ruhsal sıkışmışlığı yansıtır.
Yazarın ikinci romanı Bozkır Çiçekleri, tıp öğrenimi görmek amacıyla annesi Vasfiye Hanım ile Ankara’ya gelen Seyfi’nin yaşamı üzerinden kent-taşra çatışmasını ele alır. Seyfi’nin kent yaşamında karşılaştığı bürokratik engeller, toplumsal uyumsuzluklar ve yaşam güçlükleri aracılığıyla küçük insanların büyük şehir içerisindeki var olma mücadelesi anlatılır. Roman, taşradan kente gelen bireyin yeni bir yaşam kurma çabasını ve bu süreçte karşılaştığı güçlükleri görünür kılar.
Baran’ın ölümünden sonra, 2000 yılında yayımlanan Güz Gelmeden adlı romanında ise Avukat Suat Engin’in yalnızlığı, hayal kırıklıkları ve toplumdan giderek uzaklaşması üzerinde durulur. Karakterin iç dünyasında yaşadığı çatışmalar, bireyin toplumla kurduğu ilişkinin zayıflamasını ve yabancılaşma sürecini ortaya koyar. Bu roman, yazarın eserlerinde sıkça karşılaşılan bireysel yalnızlık ve toplumsal uyumsuzluk temalarını sürdürmesi bakımından önem taşır.
“(…) Hem çaresizliğin, anlayamamanın, çözümleyememenin, el yordamıyla yaşamanın, korkuyu bastırmak için cinayetlere bile kayıtsız kalmanın, hayata duyulan güzelim gençlik inancının çöküşünün doğurduğu bungunluğun, bir ömür süreceğine inandığınız büyük bir suskunun öyküsü mü olurmuş?” – Selçuk Baran, ‘Kış Yolculuğu’
Tiyatro ve Radyo Oyunları
Selçuk Baran’ın kadın karakterlere verdiği önem, öykü ve romanlarının yanı sıra tiyatro çalışmalarında da kendisini gösterir. Üç perdelik Türkân Hanım adlı oyunu Devlet Tiyatroları’nda sahnelenmiştir. Oyunda kırklı yaşlarındaki Türkân Hanım’ın hayal kırıklıkları, aşktan beklediğini bulamayışı, geçmişiyle hesaplaşması ve zaman içerisinde dış dünyaya yabancılaşması ele alınır. Karakterin yaşadığı duygusal kırılmalar ve karşılanmamış beklentiler, bireyin geçmişiyle kurduğu ilişkinin bugünkü yaşamı üzerindeki etkilerini ortaya koyar.
Baran, tiyatro çalışmalarının yanı sıra TRT İstanbul Radyosu için çeşitli radyo oyunları da kaleme almıştır. Melekler Kadar, Satıcı, Öğle Saatleri, Lojman, Miras ve Boşa Gitmeyen Boş Zaman adlı eserleri, yazarın dramatik anlatım alanındaki üretimlerini oluşturur. Bu çalışmalarında da insan ilişkileri, gündelik yaşamın çatışmaları ve bireyin karşı karşıya kaldığı sorunlar ön plana çıkar.
Yazarın çeviri çalışmaları arasında Roald Dahl’ın Çarli’nin Büyük Cam Asansörü adlı çocuk kitabı da bulunmaktadır. 1991 yılında Türkçeye kazandırılan bu eser, Dahl’ın Çarli’nin Çikolata Fabrikası adlı kitabının devamı niteliğindedir. Baran ayrıca çocuk edebiyatı alanında Porselen Bebek adlı eseri de kaleme almıştır.
Selçuk Baran’ın Edebiyatımızdaki Yeri
Selçuk Baran’ın edebî üretimi genel olarak değerlendirildiğinde, bireyin iç dünyası ile toplumsal yaşam arasındaki ilişkinin eserlerinin temelini oluşturduğu görülür. Yazar, özellikle gündelik hayatın içerisinde görünmez hâle gelen insanların yaşamlarına odaklanır. Yalnızlık, umutsuzluk, melankoli, yabancılaşma ve hayal kırıklığı gibi duyguları yalın fakat etkileyici bir anlatımla ele alarak sıradan insanların ruhsal dünyalarını görünür kılar.
Baran’ın eserlerinde dikkat çeken önemli unsurlardan biri de karakterlerin yaşadıkları duygusal çatışmaların çoğu zaman sessizlik üzerinden aktarılmasıdır. Onun karakterleri büyük ve çarpıcı olaylardan ziyade, gündelik yaşamın içerisinde biriken kırgınlıklar, ertelenmiş beklentiler ve çözülemeyen sorunlarla mücadele eder. Bu nedenle eserlerinde bireyin iç dünyasına yönelen psikolojik derinlik ile toplumsal gerçeklik iç içe ilerler.
Özellikle kadın karakterlerin yaşam deneyimlerine, aile ilişkilerine ve toplumsal beklentiler karşısındaki konumlarına yer vermesi, Baran’ın edebî dünyasını belirleyen önemli özellikler arasındadır. Kadınların içsel mücadeleleri, dile getirilemeyen arzuları ve hayal kırıklıkları, onun insanı anlama ve anlatma biçiminin önemli bir parçasını oluşturur.
Sade anlatımının ardında güçlü bir duygusal atmosfer barındıran Selçuk Baran, karakterlerinin sessizlikleri ve kırılganlıkları aracılığıyla insanın kendisiyle ve çevresiyle kurduğu ilişkiyi sorgular. Eserleri, bireysel yalnızlığın yalnızca kişisel bir duygu olmadığını; toplumsal koşullar, aile ilişkileri ve değişen yaşam biçimleriyle de şekillendiğini gösterir. Bu yönüyle Selçuk Baran, Türk öykü ve romanında insanın görünmeyen iç dünyasına odaklanan, kendine özgü anlatımıyla önemini koruyan yazarlardan biridir.
Baran’ın hayat karşısındaki beklentilerinin olumsuz sonuçlanması onu karamsarlığa ve bir umutsuzluğa sürüklemiştir. Bu karamsarlıkla birlikte yazmaya da kırgınlık besleyen yazar, “Başarısız bir yazar olduğumu kabullendiğimden, 1994’te yazmamaya karar verdim. O günden beri, herhangi biri olarak hayattan keyif alıyorum.” diyerek yazdıklarının okurda bir anlam kazanamamasının kendisinde yarattığı vazgeçişi ifade etmiş, bir mektubunda ise, “Yazmam gerek. Dergiler için ya da kitap olarak basılsın, başkaları okusun diye değil, yaşamın bana haklı ya da haksız öyle gelen saçmalığından, giderek başkalarının yaşamında bulduğum ve bunalımını duyduğum anlamsızlıktan kurtulmam için yazmam gerek.” diyen yazar, hayatındaki anlam bunalımından, yaşadıklarını anlamlandıramamaktan dolayı çektiği sıkıntının yalnızca yazmakla giderebileceğine inanmaktadır.
Selçuk Baran’ın kırgınlıklarının acısını çıkarma yolu olarak seçtiği alkol, hayatını büsbütün ele geçirmiştir. İlk alkol tedavisini İstanbul’da 1889-90 yılları arasında Anatem’de görmüştür; fakat olumlu sonuçlanamamıştır. Sonrasında Ankara’ya döndüğünde 1993’te “anonim alkolikler” adlı grupla tedaviye başlamış belli bir süre işe yarasa da sonrasında eskiye dönmüştür. Baran hayatını kendi elleriyle yavaş yavaş tüketmiştir. Arkadaşı Ülkü Uluırmak’a yazdığı bir mektupta bu durum hakkında şunları kaleme alır:
“Söyleyeceğim bir şey daha var: Daha önceleri rahatsız değildim, alkol hem hiçbir şeyimi engellemiyordu, normal hayatımı yaşar gibiydim. Ama son üç yıldır onun beni nasıl tükettiğinin; yaşama sevincimi, enerjimi, tüm motivasyonlarımı, hareket yeteneğimi elimden aldığının iki üç aydır farkındayım.”
Yaşama sevincini tamamen tüketen Selçuk Baran, bu bağımlılığı yüzünden bir kaç kez mide kanaması geçirmiş, siroz hastalığına yakalanmıştır.
Hayatının son dönemlerinde kendisini, ailesini ve çevresini sorgulamaya başlayan Baran, bu sorgulayıştan mağlup bir şekilde ayrılmış olarak zihnimizde yer edinmiştir. Yazdığı yazıların yayımlanmasında destek görememesi, okurlarının kendisine uzak olduğunu düşünmesi, hayatında yaşadığı bitmek bilmeyen iniş çıkışlar dünyaya kırgın olarak ayrılmasına neden olmuştur.
Kaynakça
https://www.yapikrediyayinlari.com.tr/yazarlar/selcuk-baran
Share this content:
Yorum gönder