Semih Kaplanoğlu’nun Yumurta (2007) filmini seçmemin temel nedeni, filmin görsel dilinde öne çıkan fotoğrafik niteliklerdir. Özellikle açılış sahnesindeki sisli manzara; kadraj, mekânsal derinlik ve figür-çevre ilişkisi bakımından dikkat çekicidir. Kaplanoğlu’nun fotoğrafla kurduğu kişisel ilişki de bu görsel dili değerlendirmek için bir başlangıç noktası sunmaktadır. Bu çalışmada sahne, Michael Kenna’nın sisli manzara fotoğrafıyla biçimsel açıdan karşılaştırılacak; karakterin sisin içinden belirip yeniden kaybolması ise ölüm, geçicilik ve sonsuzluk kavramları üzerinden yorumlanacaktır.

Filmin açılışında sisle kaplanmış bir manzara ve bu manzaranın içinde yürüyen bir kadın figürü görülür. Toprak yolun uzandığı yön, uzakta beliren ağaçlar ve araziye yayılan sis, görüntünün temel kompozisyonunu oluşturur. Kadın önce sisin içinden belirir, kameraya doğru yaklaşır ve ardından yoluna devam ederek yeniden sisin içinde kaybolur. Bu kısa hareket boyunca insan figürü ile çevresindeki mekân arasındaki ilişki değişir. Figür bir an için belirginleşirken manzara belirsizliğini korur; ardından beden de çevresindeki boşluğun içinde silikleşir.

Bu görüntüye Michael Kenna’nın sisli manzara fotoğrafıyla birlikte baktığımda ilk dikkatimi çeken, boşluğun kompozisyon içindeki ağırlığı oluyor. Kenna’nın fotoğrafında su yüzeyi, kıyı çizgisi ve tek bir ağaç, geniş ve açık bir alan içerisinde konumlanıyor. Ağacın karşısında uçan kuşlar, görüntünün farklı noktalarına dağılarak kompozisyonun dengesini değiştiriyor. Yumurta filminde ise yol, bitki örtüsü ve uzakta yürüyen figür benzer biçimde geniş bir mekân içinde yer alıyor. Her iki görüntüde de izleyicinin bakışı tek bir nesneye yönelmek yerine, figür ile çevresindeki boşluk arasında hareket ediyor.

Biçimsel açıdan değerlendirdiğimizde; sis burada sadece atmosferik bir öge olarak kalmıyor, mekanı sonsuzlaştıran temel bir kompozisyon elemanına dönüşüyor. Kadrajdaki bu geniş boşluk anlayışı (fotografik deyimiyle negatif alan), kenara yerleştirilmiş tekil bir insan siluetini ya da tek başına duran bir ağacı doğanın muazzam ölçeği karşısında yalnızlaştırıyor. Kenna bu hissi siyah ve beyazın keskin kontrastıyla verirken, Kaplanoğlu taşranın doğal, soluk yeşil tonlarıyla yakalıyor; fakat hissettirilen duygu tamamıyla aynı bence.

İki görüntü arasındaki en önemli fark ise zamanla ilgili. Kenna’nın fotoğrafında kuşlar hareket hâlindeymiş gibi görünse de fotoğraf, onların belirli bir andaki konumlarını sabitliyor. İzleyici bu anın öncesini veya sonrasını göremiyor. Filminde ise kadın figürünün hareketi görüntünün anlamını değiştiriyor. Sis içinden belirip kameraya yaklaşması, ardından uzaklaşarak kaybolması, kompozisyonun yalnızca mekânsal değil zamansal bir düzen içinde de kurulmasını sağlıyor. Figür yaklaştığında daha belirgin hâle geliyor; uzaklaştığında ise manzaranın içinde küçülerek yeniden belirsizleşiyor. Yumurta filminin açılışını benim için etkileyici kılan da karakterin kaybolduğu noktadan sonra manzaranın devam etmesi oldu. Görüntüde geriye kalan boşluk, ölümün kesinliğinden çok, sonrasına ilişkin belirsizliği düşündürüyor.

Beni en çok etkileyen ve iki sanatçı arasındaki ortak dili belirginleştiren bir diğer detay ise dikey çizgilerin kullanımı oldu. Karakterin devasa bir ağaç gövdesine sırtını verip durduğu an ile Kenna’nın sıralı ağaç dizilimlerini fotoğrafladığı kare yan yana geldiğinde bir paralellik ortaya çıkıyor.

İki kadrajda da kompozisyonun ana taşıyıcısı dikey hatlar. Ağaç gövdeleri birer mimari sütun gibi kadrajı ritmik parçalara bölüyor ve arkaya doğru daralarak kaçış noktasına, yani belirsiz bir ışık kaynağına doğru ilerliyor.

Kaplanoğlu, insanı bu devasa dikey düzenin bir parçası olarak ağacın dibine yerleştirerek mekana kıyasla insanın küçüklüğünü gösteriyor. Kenna ise insan figürüne yer vermeksizin, sadece ağaç kabuklarının girintili dokusu ve derinlik hissiyle mekanı doğal bir tapınağa dönüştürüyor. Bence iki karede de ortak olan temel unsur izleyiciyi acele etmeden, durup o mekanın sessizliğini dinlemeye yönlendirmesi oluyor.

Biri kamerayı sabit tutup sahneleri uzun süreler boyunca akıtarak zamanı yavaşlatıyor, diğeri ise uzun pozlama teknikleriyle saniyeleri tek bir kareye sığdırıp zamanı donduruyor. Fakat yöntemler farklı olsa da arayış aynı: Görsel fazlalıklardan arınmak, süsten kaçınmak ve insanı mekanın, ışığın ve yalnızlığın özüyle baş başa bırakmak. Bence filmi sadece bu nitelikli görsel dili ve fotoğrafik derinliği için bile defalarca izlemek mümkün.

Po Nehri kadimdir ve ben sadece geçici bir ziyaretçiyim. Herakleitos’un şu sözünü her zaman sevmişimdir: “Hiç kimse aynı nehre iki kez girmez; ne nehir aynıdır ne de insan aynıdır.” Bu kavramları fotoğrafçılığa uygulamayı seviyorum. Ben de dahil olmak üzere hiçbir şey asla aynı değildir. Nehir, ben orada olsam da olmasam da akar, ancak her karşılaşmada bir tür enerji alışverişi olduğunu düşünüyorum. Po Nehri beni kesinlikle etkiledi ve değiştirdi. Po Nehri’ni nasıl değiştirdiğimden emin değilim, onu fotoğraflamak ve eserleri sergilemek dışında.
– Michael Kenna

Kaynakça

Kaplan Film Production. (t.y.). Yumurta. https://www.kaplanfilm.com/tr/yumurta.php

Görsel 1. Kenna, M. (2018). Ponti di Spagna, Bondeno, Ferrara, Italy. Photo-Eye Gallery / All About Photo. https://www.all-about-photo.com/photography-article/967/michael-kenna-il-fiume-po-at-photo-eye-gallery

Görsel 2. Kenna, M. (2016). Stone Pine Tunnel, Pineto, Abruzzo, Italy. The Guardian. https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/jun/27/michael-kenna-trees-hokkaido-abruzzo-in-pictures

Photo-Eye Gallery. (2021, 10 Nisan). Michael Kenna: Il Fiume Po at Photo-Eye Gallery. All About Photo. https://www.all-about-photo.com/photography-article/967/michael-kenna-il-fiume-po-at-photo-eye-gallery