Ruben Östlund’un The Square filmi, kara komedi türünün imkânlarını kullanarak sanat dünyasının ve modern toplumun çelişkilerini ortaya koyuyor. Filmdeki durumlar yer yer absürt ve ironik olsa da mizahın ardında rahatsız edici bir gerçeklik var. Sanat kurumlarının savunduğu değerlerle kendi uygulamaları arasındaki mesafe, insanların başkalarına karşı sorumlulukları ve toplumsal duyarsızlık, filmin üzerinde durduğu temel meseleler arasında. Beni özellikle düşündüren ise sanat dünyasının kendisini nasıl konumlandırdığı ve savunduğu değerlerle ne kadar örtüştüğü oldu.

Filmin merkezindeki The Square adlı sanat eseri, “bir güven ve özen sığınağı” olarak tanımlanıyor. Bu alanın içinde herkesin eşit haklara ve yükümlülüklere sahip olduğu söyleniyor. Ancak film ilerledikçe bu eşitlik fikrinin yalnızca bir sanat eserinin içinde kalmadığını, müzenin ve toplumun işleyişinde de sorgulanması gerektiğini görüyoruz. Müze, herkese açık bir kurum olma iddiasına rağmen, kullandığı dil ve benimsediği kültürel kodlarla belirli bir çevreye hitap ediyor. Sanatın herkes için olduğunu söylemek, onu herkesin anlayabileceği ve kendine yakın hissedebileceği bir hâle getirmekle aynı şey değil.

Filmin sanat eleştirisi üzerine düşündüren bölümlerinden biri de sanat dünyasının kullandığı dil. Eserleri açıklamak için kurulan karmaşık cümleler, bazen eserin kendisinden daha fazla yer kaplıyor. Bu dil, sanat hakkında düşünmeyi kolaylaştırmak yerine onu belirli bir kesimin anlayabileceği kapalı bir alana dönüştürebiliyor. Sanatın her zaman kolay anlaşılması gerektiğini düşünmüyorum ancak bir eserin anlamını tartışmakla, onu anlaşılmaz bir dilin arkasına saklamak arasında fark var. Film, sanat dünyasının kendi içinde ürettiği bu mesafeyi gösteriyor aslında.

Bu çelişki, müzenin The Square için hazırladığı tanıtım kampanyasında daha belirgin hâle geliyor. İnsanları duyarlı olmaya ve birbirlerine karşı sorumluluk almaya çağıran bir eserin tanıtımında, evsiz insanların birer araca dönüştürülmesi, savunulan değerlerle uygulama arasındaki mesafeyi fark ettiriyor. Burada mesele yalnızca tartışmalı bir reklam hazırlamak değil; başkalarının yaşadığı zorlukların, kurumsal bir amaç uğruna nasıl kullanılabildiği. Empatiyi anlatan bir sanat kurumu, empati kurduğunu iddia ettiği insanlara karşı da sorumluluk taşımalı.

Yemek davetindeki performans sahnesi ise sanat ile gerçek hayat arasındaki sınırı başka bir açıdan ele alıyor. Bir sanatçının vahşi bir hayvanı taklit ederek davetlilerin arasında dolaşması, başlangıçta gösterinin bir parçası olarak kabul ediliyor. Fakat davranışları tehditkâr bir hâl aldığında, davetlilerin önemli bir bölümü müdahale etmekte tereddüt ediyor. Sanatın sınırlarını sorgulayan bu sahne, izleyicinin sorumluluğunu da gündeme getiriyor: Bir durum gösteri olarak sunulduğunda, gerçek bir tehlikeyle karşılaşıldığında bile seyirci kalmaya devam edebilir miyiz?

Filmde evsizlere ve yardım isteyen insanlara yönelik kayıtsızlık da sanat kurumunun eleştirisinden bağımsız değil. Günlük hayatta çoğu zaman görmezden gelinen insanlar, bir tanıtım videosunun parçası olduklarında veya sosyal medyada tartışma konusu hâline geldiklerinde görünürlük kazanıyor. Fakat görünür olmak, gerçekten önemsenmek anlamına gelmiyor. Bir sorunu paylaşmak ya da ona tepki göstermek, o sorun karşısında sorumluluk almakla aynı şey değil.

The Square, sanat dünyasını yalnızca eserler ve sergiler üzerinden değil, bu dünyayı oluşturan kurumların kararları ve insanlarla kurduğu ilişkiler üzerinden sorguluyor. Filmdeki kare, eşitlik ve güven vaadini temsil ediyor; ancak bu vaadin gerçek hayatta ne kadar karşılık bulduğu sürekli tartışmalı kalıyor. Bence filmin asıl meselesi de sanatın savunduğu değerler, yalnızca eserlerin içinde mi kalıyor, yoksa sanat kurumlarının davranışlarına da yansıyor mu?

Filmi izledikten sonra geriye yalnızca sanatın ne olduğu değil, kimin için var olduğu sorusu da kalıyor.

Kaynakça

Östlund, R. (Yönetmen). (2017). The Square [Film]. Plattform Produktion.

Görsel1: IMDb. (t.y.). The Square (2017) [Film görselleri]. https://www.imdb.com/title/tt4995790/

Görsel 2.: https://www.researchgate.net/figure/The-Square-The-X-Royal-museum-of-modern-and-contemporary-art-Courtesy-A-One-Films_fig5_331231720