Haydarpaşa: Bir Şehrin Eşiği

Yıllarca Anadolu’dan gelenler İstanbul’u ilk kez onun merdivenlerinden inerken gördü; önünde açılan deniz, karşıda yükselen tarihi yarımada, vapur düdükleri… Gidenler ise şehre son kez buradan baktı. Haydarpaşa, bir başlangıcın da bir vedanın da eşiğinde duran bir bina.

a29bd43d4d08f40a01add91a6877f81a Haydarpaşa: Bir Şehrin Eşiği

Denizin üstünde bir şato

Gar, İstanbul’dan Bağdat’a uzanacak demiryolunun başlangıç noktası olarak yapıldı ve 1908’de hizmete girdi. Projeyi iki Alman mimar, Otto Ritter ile Helmuth Cuno hazırladı; taş işçiliğinde Alman ve İtalyan ustalar birlikte çalıştı. Bina denizin içine, kumun altına çakılan ahşap kazıkların üzerine oturtuldu. Bu yüzden vapurdan bakıldığında suyun üstünde yüzüyormuş gibi görünür; kuleleri ve sivri çatısıyla bir gardan çok bir Avrupa şatosunu andırır.

Haydarpaşa’nın hikâyesi biraz da talihsizliklerin hikâyesi. Birinci Dünya Savaşı’nda cephanelik olarak kullanıldı ve 1917’deki bir sabotajla büyük hasar gördü. 1979’da açığında patlayan bir tanker, bekleme salonunun renkli vitraylarını kırdı. 2010’daki yangında ise çatısı alevler içinde kaldı. Ama gar her seferinde yeniden ayağa kalktı.

107063373aa6ecbfce72dfcd005a4622 Haydarpaşa: Bir Şehrin Eşiği

0d09980ae4a504b6d956197dbff67c1f-869x1024 Haydarpaşa: Bir Şehrin Eşiği

Merdivenlerinde sanat

Haydarpaşa’yı bir binadan fazlası yapan şey, edebiyatın ve sinemasının onu nasıl sahiplendiği. Nazım Hikmet’in dev eseri “Memleketimden İnsan Manzaraları” tam da burada başlar: 1941 baharında, öğleden sonra, garın güneşli merdivenlerinde. Oradan kalkan bir trenin yolcularıyla köylüler, işçiler, mahkûmlar, memurlar, yani koca bir memleket şiire biner. Nazım için gar, Anadolu insanını anlatmaya başlanacak en doğru yerdir.

Yeşilçam da Haydarpaşa’yı çok sevdi. Yüzlerce filmde vedalara, kavuşmalara, kaybolan bavullara sahne oldu. Ama en unutulmazı, Halit Refiğ’in 1964 yapımı “Gurbet Kuşları” filmidir. Anadolu’dan gelen bir aile trenden iner, garın merdivenlerinden şehre bakar ve baba çocuklarına o meşhur sözü söyler: “İstanbul, seni yeneceğim!” Bu cümle, o yıllarda bu merdivenlerden inen herkesin içinden geçenin adı oldu.

gurbet-kuslari-1 Haydarpaşa: Bir Şehrin Eşiği

Treni beklemek

2013 yazında Haydarpaşa’dan son tren kalktı ve gar yıllarca sessizliğe gömüldü. Bugün binada restorasyon sürüyor; denize bakan cepheleri yeniden eski hâline kavuştu, vitrayları ustaların elinde tek tek yenilendi. Garın çevresindeki kazılarda ise şehrin çok daha eski katmanları gün ışığına çıktı; sanki bina, üzerinde durduğu toprağın hafızasını da taşıyormuş gibi.

Haydarpaşa şimdi bir bekleyişin içinde. Bir zamanlar yolcular trenlerini beklerdi, şimdi ise gar kendi yolcularını bekliyor. Ama vapurla önünden geçerken o kulelere bakan herkes biliyor ki Haydarpaşa hiçbir zaman sadece bir gar olmadı. Gelenlerin umudu, gidenlerin hüznü ve bir şehrin eşiği olarak, İstanbul’un hafızasında yerini koruyor.