Fantastic Planet (1973)
Bazı animasyon filmleri vardır ki çocuklara yönelik bir anlatımın çok ötesine geçerek yetişkinlerin dünyasına, toplumsal düzene ve insan doğasına ilişkin önemli sorular sorar. René Laloux’un 1973 yapımı Fantastic Planet (özgün adıyla La Planète sauvage), bu filmlerin en dikkat çekici örneklerinden biridir.
İlk bakışta sıra dışı yaratıkları, alışılmadık renkleri ve gerçeküstü gezegen tasvirleriyle karşılaşacağımız bir bilim kurgu animasyonu gibi görünür. Ancak film ilerledikçe anlatılan dünyanın aslında insanlık tarihinden pek de uzak olmadığını fark ederiz. Kölelik, ayrımcılık, ırkçılık, sömürgecilik, iktidar, bilgiye erişim ve özgürlük mücadelesi gibi konular, başka bir gezegende yaşayan iki tür üzerinden anlatılır.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [07:55].
Filmin en düşündürücü tarafı ise insanın kendisini her zaman dünyanın merkezinde ve diğer canlılardan üstün görme eğilimini tersine çevirmesidir. Bu kez insanlar, başka bir tür tarafından yönetilen, küçümsenen ve evcil hayvan olarak beslenen canlılardır.Fantastic Planet, izleyiciyi yalnızca hayalî bir gezegene götürmez; kendi dünyasına, kurduğu toplumsal düzene ve başkaları üzerindeki hâkimiyetine dışarıdan bakmaya davet eder.
Hikâye, Ygam isimli uzak bir gezegende geçer. Bu gezegende iki farklı tür yaşamaktadır: Devasa boyutlara sahip, ten renkleri mavi, ileri teknoloji ve bilgi düzeyine ulaşmış Draags ve basit görülen gelişmemiş insanlar olan Oms.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [03:17].
Draags, Oms’lara kıyasla son derece gelişmiş bir uygarlığa sahiptir. Ancak bu gelişmişlik, onları ahlaki açıdan üstün kılmamıştır. İnsanları kendi evcil hayvanları gibi görür, onları küçümser ve yaşamları üzerinde söz sahibi olurlar. Bazı Oms’lar evlerde beslenirken bazıları doğada, kendi toplulukları içerisinde yaşam mücadelesi verir.
Hikâyenin merkezinde Terr isimli bir Om bulunur. Henüz küçük bir bebekken bir Draag ailesinin yanına alınır ve evcil hayvan olarak yetiştirilir.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [12:10].
Draag ailesinin kızı Tiwa, Terr’i yanında tutar. Bir gün Terr, Tiwa’nın kullandığı eğitim cihazından yararlanarak Draagların bilgisine ve diline erişmeye başlar. Bu bilgi onun hayatını tamamen değiştirir.
Bir fırsatını bulup kaçan Terr, özgür yaşayan Oms topluluğuna katılır. Ancak beraberinde getirdiği bilgi, yalnızca kendi hayatını kurtarmakla kalmaz; diğer Oms’ların da içinde bulundukları düzeni sorgulamalarına ve örgütlenmelerine yardımcı olur.
Draags’ın kendilerini üstün gören düzeni, zamanla Oms’ların direnişiyle karşılaşır. İki tür arasındaki mücadele giderek büyür ve hayatta kalma meselesine dönüşür.Filmin ana fikri, fiziksel veya zihinsel üstünlüğün bir canlıya diğerinin yaşamı üzerinde sınırsız hak vermediğidir. Bilgiye, teknolojiye ve gelişmiş bir uygarlığa sahip olmak, bir toplumu otomatik olarak adil ve medeni yapmaz.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [37:30].
Filmin psikolojik açıdan en önemli tarafı, insanın kendisinden güçlü bir varlığın karşısında nasıl bir kimlik geliştirdiğini ve özgürlüğünü kaybettiğinde nasıl bir yaşam mücadelesi verdiğini göstermesidir.
Terr’in çocukluğundan itibaren bir evcil hayvan gibi yetiştirilmesi, onun kendi türüne ve dünyasına ilişkin algısını da etkiler. Draags’ın yanında yaşarken onların kurallarına uymayı öğrenir. Ancak bu durum, onun özgür olduğu anlamına gelmez. Kendisine gösterilen sevgi bile bir sahiplik ilişkisinin sınırları içerisinde kalır.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [31:36].
Bu noktada film, sevgi ile sahip olma arasındaki farkı düşündürür. Bir canlıya iyi davranmak, onun özgürlüğünü elinden alma hakkını beraberinde getirir mi?
Bana göre Terr’in hikâyesindeki en önemli dönüşüm, kendisini bir başkasının sahip olduğu canlı olarak görmekten vazgeçip kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olabileceğini fark etmesidir. Fantastic Planet yalnızca iki farklı türün mücadelesini anlatan bir bilim kurgu filmi değildir. Aynı zamanda insanlık tarihindeki sömürgecilik, kölelik, ayrımcılık ve totaliter yönetim anlayışları üzerine güçlü bir alegoridir.
Filmde Draags, gelişmiş teknolojileri ve sahip oldukları bilgi nedeniyle kendilerini Oms’lardan üstün görür. Oms’ları evcil hayvan olarak beslemeleri, onların yaşam alanlarını kontrol etmeleri ve nüfuslarını azaltmak amacıyla sistematik yok etme girişimlerinde bulunmaları, iktidarın gücünü nasıl kötüye kullanabileceğini gösterir.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [58:23].
Fantastic Planet, 1968 yılında Sovyetler Birliği’nin Çekoslovakya’yı işgal ettiği dönemde üretim sürecindeydi. Film Fransa ve Çekoslovakya ortak yapımıydı ve animasyon çalışmaları Prag’daki Jiří Trnka Stüdyosu’nda gerçekleştiriliyordu. İşgal nedeniyle yapım süreci kesintiye uğradı ve filmin tamamlanması yıllar aldı.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [65:10].
Bu tarihsel arka plan, filmdeki baskı, direniş ve özgürlük temalarının değerlendirilmesini daha da önemli hâle getiriyor.
Bazı film araştırmacıları Draags’ın baskıcı yönetimini Sovyet yönetimiyle ve Oms’ların direnişini işgal altındaki toplumların özgürlük mücadelesiyle ilişkilendiriyor. Bununla birlikte film yalnızca tek bir tarihsel olaya indirgenemeyecek kadar geniş bir alegoriye sahip. Kölelik, Nazi soykırımı, sömürgecilik ve ırk ayrımcılığı gibi farklı tarihsel deneyimlerle de ilişkilendiriliyor.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [09:47].
Filmin sonlarına doğru Draags ve Oms arasındaki çatışmanın iki tarafı da yok oluşa sürükleyebileceği anlaşılır. Bu sırada Draags yönetiminden gelen şu söz, filmin vermek istediği mesajı oldukça güçlü biçimde özetler:
“Neither the Oms nor the Draags stand to gain from mutual destruction. We must try to make peace!”
Türkçesi:
“Ne Oms’lar ne de Draags birbirlerini yok ederek bir kazanç elde edebilir. Barış yapmaya çalışmalıyız!”
Yaklaşık 1:05:00–1:06:00. İngilizce seslendirme ve 72 dakikalık sürüm esas alınmıştır
Bu replik, filmin başından beri devam eden güç mücadelesinin vardığı noktayı temsil eder. Başlangıçta kendisini üstün gören Draags, Oms’ların da gelişebilen, öğrenebilen ve kendi yaşamlarını savunabilen canlılar olduğunu kabul etmek zorunda kalır.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [54:22].
Bence bu sözün önemi, barışın yalnızca güçsüz tarafın boyun eğmesiyle sağlanamayacağını göstermesidir. Gerçek bir uzlaşma, iki tarafın da birbirinin varlığını kabul etmesiyle mümkündür.
Animasyon tekniği
Film, klasik Disney tarzı hücre animasyonundan farklı olarak kâğıt kesme animasyonu (cut-out animation) tekniğiyle hazırlanmıştır. Karakterler ve çevre unsurları ayrı ayrı çizilmiş, kesilmiş ve kare kare hareket ettirilerek görüntülenmiştir.
Bu teknik sayesinde karakterlerin hareketleri zaman zaman mekanik ve kesintili görünür. Ancak bu durum filmin görsel kimliğinin bir parçasıdır. Özellikle Oms ve Draags arasındaki fiziksel büyüklük farkı, bu teknikle daha belirgin hâle getirilmiştir.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [51:10].
Renk kullanımı ve atmosfer
Filmde mavi, pembe, kırmızı, turuncu ve mor gibi birbirinden farklı renkler kullanılır. Pastel tonların yoğunluğu, Ygam gezegenine rüya benzeri bir görünüm kazandırır.
Ancak bu renkli dünya, hikâyenin karanlık tarafıyla büyük bir karşıtlık oluşturur. Görsel açıdan büyüleyici olan gezegen, aynı zamanda kölelik, şiddet ve yok etme politikalarının yaşandığı bir yerdir.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [13:40].
Sonuç ve kişisel değerlendirme
Bana göre Fantastic Planet, animasyon sinemasının yalnızca çocuklara yönelik bir anlatım biçimi olmadığını gösteren önemli yapımlardan biri. Hatta filmin en etkileyici tarafı, insanı kendi türüne dışarıdan bakmaya zorlamasıdır.
Draags’ın Oms’lara davranışını izlerken bir noktada kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: İnsanlar da tarih boyunca kendilerinden farklı gördükleri canlılara ve topluluklara benzer biçimde davranmadı mı?
Filmin anlatımında beni en çok etkileyen düşünce, gelişmişlik ile medeniyet arasındaki fark oldu. Draags teknoloji, bilim ve bilgi açısından Oms’lardan çok daha ileridedir. Ancak bu üstünlük, onların daha merhametli veya daha adil oldukları anlamına gelmez. Tam tersine, sahip oldukları güç onları diğer canlıların yaşamını kontrol edebilecekleri düşüncesine sürüklemiştir.
Filmin sonunda ulaşılan uzlaşma da benim için oldukça anlamlı. Çünkü özgürlüğün başka bir topluluğu baskı altına alarak değil, farklılıkları kabul ederek mümkün olabileceğini gösteriyor.

Fantastic Planet (1973) filminden ekran görüntüsü. Yönetmen: René Laloux. Görüntü: [17:19].
Kaynakça
The Criterion Collection. (t.y.). Fantastic Planet.
Brooke, M. (2016, 21 Haziran). Fantastic Planet: Gambous Amalga. The Criterion Collection
Surrealism and political critique in the animated medium: Fantastic Planet (1973). (t.y.). Fantasy/Animation.
Share this content:



Yorum gönder